www.1doktor.com

Bir kaza ya da hayatı tehlikeye düşüren bir durumda, sa lık görevlilerinin yardımı sa lanıncaya kadar, hayatın kurtarılması ya da kazazedenin durumunun kötüleşmesini önlemek için, ilaç kullanılmadan yapılan uygulamalara ilkyardım denir.

Belirli bir e itim almış ve insan vücuduna müdahale etme alanında yasalarla yetkilendirilmiş kişilerce yapılan, ilaçlı müdahalelere acil tedavi denir ve ilkyardım kavramı ile karıştırılmamalıdır. İlkyardım e itimi almış olmak bir kişiyi sa lık personeli yapmaz.

İlkyardım bir kaza anında ya da hayatı tehlikeye düşüren durumlarda uygulanır. Bu durumlarda nasıl davranılması gerekti i sade vatandaşlar bir yana, ülkemizde itfaiye, sivil savunma, emniyet, e itim, ulaşım, sanayi alanlarında profesyonel olarak çalışan insanlarca dahi yeterince bilinmemektedir. Az sayıda insanımızın katıldı ı ilkyardım kursları ise nitelik olarak ço u kez yetersiz kalmaktadır. Sürücü kursları, görsel ve yazılı basın aracılı ıyla geniş kesimlere ulaşan ilkyardıma ilişkin çeşitli mesajlar ise anlamlı yararlar sa lamak bir yana pek çok traji-komik örnek olaylarla sonuçlanmaktadır.

İlkyardım bilgisi açı ımızın büyüklü üne paralel bir özelli imiz de, ilkyardım gerektirecek olayların sıklı ıdır. Yetersiz altyapı, e itimsiz insan gücü, kurumsallaşma bozuklukları, idari ve kişisel sorumsuzluklar işyerlerinde, trafikte ve evlerde sık rastladı ımız sakatlanma, yaralanma hatta ölümle sonuçlanan kazalara neden olmaktadır. Bireysel ve toplumsal zararları en aza indirmek dışında sosyal bir varlık olmanın bir gere i olarak, ilkyardım e itimi almak ve uygulamak özel bir anlam ve önem taşımaktadır.

Do ru ilkyardım e itimi belli özelliklere sahiptir:

- E itim verecek kişiler ilkyardım bilgi ve becerisi dışında, e iticilik yönünden de nitelikli olmalıdır.

- E itilenler öncelikli olarak, ilkyardım bilgisinin gerçekten gerekli olaca ı ortamlarda çalışanlardan seçilmeli, bu özelliklerinin farkında ve ö renmeye istekli olmalıdır.

- E itilen grupları 10-12 kişiyi geçmemeli, birbirine yakın e itim düzeyinde olmalı, e itim mekanı sa lıklı, yeterli olmalıdır.

- E itimde erişkin e itimi ilkeleri gözetilmeli, e itilenin her aşamaya katılımı sa lanmalıdır.

- E itim malzemeleri, manken, maketler, afişler, slayt, tepegöz, film kasetleri gibi desteklerle zenginleşen konu aktarımlarından sonra, tüm beceriler tüm e itilenlerce do ru uygulanana dek tekrarlanmalıdır.

- E itimden önce bir ön de erlendirme, kurs sonunda uygulamalar ve teorik test içeren bir son de erlendirme mutlaka yapılmalı, başarılı olanlar belgelendirilmelidir.

- E itilenlerin çalışma yaşamlarına dönüşlerinden sonra e iticileri ile ba ı kopmamalı, bilgi ve becerileri belli aralarla tazelenmelidir.

Dogrudan ateş ya da yüksek ısı veren fiziksel kimyasal etkenlerle karşılaşma sonucu yanıklar oluşur. Bu etkenler ateş, elektrik, güneş, sıcak su ya da ya , kimyasal maddeler, sıcak metal cisimler olabilir. Yanık cilt, açık yara gibi de erlendirilmelidir. Vücut bu kısımdan su kaybeder ve açık yara gibi mikroplanmaya açıktır. Toplam vücut yüzeyinin %20 sinden fazlasını etkileyen yanıklar yaşamsal tehlike do urur.

Yanıklar, ortaya çıkan tahribata göre derecelendirilir.

1. Derece Yanıklar

En çok güneşte fazla kalma nedeniyle olur.

Cildin kızarması ve şiddetli a rı ile tanınır.

Kendili inden iyileşip, cilt normal görünümünü alabilir.

Elbisesi tutuşan kişi yere yatıp kendi etrafında dönmelidir

2. Derece Yanıklar

Kızarıklı a ek olarak su dolu keseciklerin görünmesi ile tanınır.

En sık sıcak sıvılar ile olur.A rılı ve ciddi yanıklardır.

Su keselerini patlatmak sakıncalıdır.

Do ru bakım yapılmaz ise iz kalır. Mikrop üremesine açıktır.

3. Derece Yanıklar

Cildin tamamı etkilenmiştir. A rı azdır. Hayati tehlike yaratacak sıvı kayıpları ve iltihaplanmalar mümkündür.

Yanıklarda ilkyardımcının ilk amacı, yanı a neden olan madde ya da kayna ın uzaklaştırılmasıdır.

Tutuşmuş kazazedenin kaçması önlenir. Üzerine bir örtü atılarak ya da yuvarlanarak söndürülür.

Yanıklı kazazede soyulurken cilt de soyulabilece inden elbiseler kesilerek çıkartılır.

Tüm yanıklarda ilk yapılacak işlem, yanık bölgenin a rı geçene ve sonra 10 dakika kadar so uk suda tutulmasıdır.

Yaralının üzerinde yüzük, bilezik, saat, künye varsa çıkarılır.

Yanık bölge üzeri ıslak, temiz bir bezle örtülür.

Bu nitelikte malzeme yoksa açık bırakılır.

Bilinç açık ise a ızdan sulu gıdalar ve su verilir. Şoka karşı uygun pozisyonda tutulur.

İkinci ve üçüncü derece yanıklar var ise kişi nakledilir.

Doktorların kulaktan çıkardı ı maddelerin çeşitlili i şaşırtıcıdır. Bilyeler, minik oyuncaklar, takılar, böcekler, tohumlar, ka ıt parçaları, plastik parçaları, kulak tıpaları, Kula ın yapısı karmaşık oldu u için,içine kaçan cisimlerin çıkması oldukça güçtür.

Belirtiler

- Kulak a rısı.

- işitme kaybı.

- Kulakta yabancı bir madde oldu u hissi.

TeÅŸhis

Kula ınıza birşey kaçtı ında, genellikle bunun farkına varırsınız. Kula ınızda a rı ya da dolgunluk hissi olur ve işitmeniz azalabilir. Bu durum çocuklarda oldu unda teşhis etmek biraz daha zor olabilir. Çocu a kula ının a rıyıp a rımadı ını ve küçük bir şeyle oynayıp oynamadı ını sorun. Kula ında yabancı bir madde olup olmadı ına bakın. E er bir şey görürseniz,kesinlikle çıkarmayı denemeyin; çocu un oldukça hassas olan dokularına zarar verebilir ya da yabancı maddeyi daha derine itebilirsiniz. Tedavi için doktorunuza ya da bir hastane acil servisine başvurun.

Yabancı maddeler ekseriyetle çok uzun süren problem yaratmaz. Ancak e er madde kulak zarına itilmişse, zar yırtılabilir ve orta kulak zedelenebilir. Bu tehlikeli durum yaratabilir.

Tedavi

Doktor kula ı muayene eder. Bu muayene kulak kanalının tümünün bir aletle gözden geçirilmesi şeklinde olabilir. Daha sonra içerdeki madde ufak bir aletle alıp çıkarılır. Bu iş için timsah çenesine benzer bir alet (alligatör forseps) kullanılır. Yavaş emme metodu veya kula ı sıvıyla doldurup maddeyi dışarı suyla atmak yolu da uygulanabilir. E er madde hala canlı olan bir böcekse, madeni ya damlatılarak böcek hareketsiz hale getirilebilir. Bu bir doktora gidene kadar duyulan rahatsızlı ı azaltabilir.

Zehirlenmeleri oluşturan faktörlerin arasında kazalar, bilgisiz intihar girişimleri ve zehirle öldürme olayları gelmektedir. Endüstri alanındaki zehirlenmeler genellikle kronik zehirlenmelerdir ve meslek hastalıklarından sayılmaktadır. Zehirlenme vakalarının başında uyku ilaçlarının oluşturdu u zehirlenmeler gelir. Bunu karbon monoksit zehirlenmeleri izler. Zehirlenme belirtileri birçok hastalıklarda oldu u gibi kusma, ishal, baygınlık ve adale krampları halinde ortaya çıktı ından zehirlenme cinsinin saptanması pek kolay olmaz. Zehirlenme vakalarında acele müdahale gerekir, aksi halde hastanın kurtarılması olasılı ı azalır.

Zehirlenmeye neden olan maddeler şöyle sıralanabilir:

Alkol

Belirtiler: Konuşma güçlü ü, baş dönmesi, bilinç kaybı.

Tedavi: Mide yıkanması, kan dolaşımını arttırıcı kafein gibi maddelerin verilmesi, yapay solunum.

Arsenik

Belirtiler: Titreme, kramp, bilinç kaybı, sancı, kusma ve ishal.

Tedavi: Hayvansal kömür, acı tuz, mide yıkanması.

Asitler

Belirtiler: Parşömen ka ıdım andıran asit kabukları oluşur ve bu kabukların kendilerine özgü renkleri vardır.

Sülfirik asit: Önce beyaz, sonra siyah.

Azot asit: Sarı.

Tuzruhu (kezzap): Beyaz.

Pikrin asiti: Kirli kahverengi.

Eter kireci: Beyaz halkayla çevreli urlar.

Karbolik asit: Beyaz, sonra kahverengi, yüzeysel kabuk oluşumu.

Lizol: Yüzeysel kahverengi kabuk oluşumu.

Asit oksalat

Belirtiler: Kanlı kusmuk, nabız yavaşlaması, solunum güçlü ü, vücutta şişme.

Tedavi bol miktarda yumurta akı karıştırılmış süt.

Atropin

Belirtiler : Deride kızarma, a ız kurulu u, göz sulanması, ateş, gözbebe inin büyümesi, bilinç kaybı.

Tedavi: Hayvansal kömür, yatak dinlenmesi, so u a yakın ılık banyo.

Benzol

Belirtiler: Baş a rısı, baş dönmesi, adalet krampları.

Tedavi: Temiz hava, mide yıkanması, hayvansal kömür.

Cıva

Belirtiler: Kanlı kusmuk, karın a rısı, ishal.

Tedavi: Bol miktarda az ya lı süt ve yumurta akı, midenin yıkanması.

Dijital

Belirtiler: İştahsızlık, bulantı, kusma, nabız yavaşlaması, kalp atımında düzensizlik.

Tedavi ilacın hemen kesilmesi, karşıt madde olarak atropin verilmesi.

Fenol

Belirtiler: Baş dönmesi, kulak çınlaması, terleme, salya salgısı.

Tedavi zeytinya ı ve yumurta akı içirilmesi, mide yıkan. ması.

Fosfor bileÅŸikleri

Belirtiler: Bulantı, salya salgısı, ishal, karın a rısı, solunum güçlü ü, adale krampları ve gözbebeklerindeki belirgin de işim.

Tedavi: Oksijen verilmesi, midenin yıkanması.

Gıda maddeleri

Belirtiler: Kusma, mide a rısı, ishal, halsizlik, terleme, bilinç kaybı, heyecan.

Tedavilik tuzlu su vererek kusturma, mide yıkama, hay. vansal kömür, iki yemek kaşı ı tuz eritilmiş su, gerekirse lavman ve yapa~r solunum.

Karbon monoksit

Belirtiler: Baş a rısı, kulak çınlaması, baş dönmesi, bilinç kaybı, kramplar, yüz kızarması, uyku hali.

Tedavi: Açık hava, yapay solunum, uyutmama, birkaç kaşık kuru kahve.

Mantarlar

Belirtiler: Bulantı, kusma, karın a rısı, ishal, bunalma ve baldır krampları.

Tedavi: Hayvansal kömür, tavşan beyninin ya da midesinin çi olarak yedirilmesi.

Siyanür

Belirtiler: Solunum güçlü ü, kramplar, kalp çarpıntısı.

Tedavi: Yalnızca doktor tarafından uygulanır.

Talyum

Belirtiler: Baldır a rıları, yarı felç, kusma, uykusuzluk, zehirlenmenin üçüncü haftasında tüm saçların dökülmesi.

Tedavi: Hayvansal kömür, süt, kimyasal tuz, kireç.

Uyku ilacı

Belirtiler: Baygınlık, uyku hali, bilinç kaybı, vücut ısısında azalma, solunum önceleri hızlı, sonra yavaş ve düzensiz, adale krampları.

Tedavi: Midenin yıkanması, damardan serum.

Kulaga nohut, mercimek gibi gıdalar, boncuk tanesi, böcek ya da bitki parçaları kaza ile kaçabilir. Özellikle böcekler hareket ve sesleri ile çok rahatsızlık verir. Su ile şişen tahıllar ve kuru baklagillerin çıkarılması çok zorlaşır. Bazen kula ı temizlemekte kullanılan pamuk, çöpler kulakta kalabilir.

Kulaktaki yabancı cisimleri çıkartmak için sivri, uzun cisimler sokmak do ru de ildir. Kulak yere bakar durumda iken kulak kepçesi küçük çocukta geriye ve aşa ıya büyükte geriye ve yukarıya çekilerek cisim çıkarılır. Böcekler ışık tutularak dışarıya çıkarılabilir. Başarı olunamazsa kişi nakledilir

Parmak, el, kol, ayak, bacak, penis, kulak, burun gibi vücut uzantılarının vücutla olan bütünlü ünün bozulmasına, organ kopması denir. Bütünlü ün bir kısım dokularla devam etti i hallere kopma de il, kesi demek do ru olur.

Organ kopmasına müdahale edilmezse;

1. Kanama nedeniyle kazazedenin yaşamı tehlikeye girer

2. Organın kaybı fiziksel görünüm bozuklu u, işlev kaybı ve ruhsal sorunlar yaratır.

Kasıt, ya da kaza sonucu ortaya çıkacak organ kopmasına ilkyardımcının müdahalesi iki yönlü ve hızlı olmalıdır. Kanama kontrolü kadar, nakil ve ulaşılacak merkezin bilgilendirilmesi de önemlidir. Di er ilkyardım uygulamalarından farklı olarak, organ kopmasında, kazazede ve kopmuş organın ulaştırılaca ı sa lık merkezinin damar- sinir cerrahisi yapılabilecek nitelikte olması gerekmektedir. So uk ortamda taşınan kopmuş organ canlılı ını daha uzun süre koruyacak, birleştirme sonrası, işlev de daha iyi korunacaktır.

Organ kopmasında ilkyardım uygulamaları öncelikle ABC kontrolü ile başlar. Daha sonra kazazede yatar pozisyona getirilir., bilinci açıksa sırtüstü, kapalı ise yan güvenli pozisyonda tutulur.

Kopma, e er tek tek kemikli bölgelerin uza ında meydana gelmiş ise kolun ve baca ın vücuda yakın kısımlarından turnike uygulanır. Daha sonra kopan organ temiz, su geçirmez plastik bir torba ya da kaba konulup a zı kapatılır. Daha sonra bu torba veya buz dolu bir kap ya da torbaya konur. Kazazede ve kopan organ aynı araçla nakledilir.

Güneşte fazla kalma sonucu ortaya çıkar. Güneş çarpması olarak da bilinir. Kazazede aşırı terlemektedir ya da terlemiştir. Vücut sıcaklı ı 40 derece ya da üzerinde olabilir. Nabız hızlı, bilinç bulanıktır. Aşırı susuzluk hissi, halsizlik ve a rılar vardır.

Bilinç kapalı ise;

Kazazede gölge, serin bir yere taşınır.

ABC kontrol edilir, serinletilir.

Bilinç açık ise

Kazazede serin bir yere taşınır, yarı oturur pozisyon verilir.

Su serpme, ıslak havlu ve hava akımı kullanılarak (yelpaze, vantilatör vb.) serinletilir, su ve alkolsüz içecekler verilir.

Fazla giysileri çıkarılır.

Degişik nedenlerle kalbin pompalama etkinli inin zayıflaması, ya da, damarlarda pompalanacak yeterli kan olmaması halinde, ciltte, bilinçte ve kaslarda ortaya çıkan ilerleyici nitelikte belirtilerin tümüne şok denir. Müdahale edilmezse, belirtiler ilerler, kişi ölebilir.

Aşırı kanamalar, ishal, yanıklar, kusma, kalp krizi, aşırı korku ve heyecan, allerjik olaylar, aşırı a rılı olaylar şok nedeni olabilir.

Åžok belirtileri:

- So uk, soluk, nemli deri

- Eller ve ayaklarda so uma, his kaybı

- Nabız sayısında artma, nabızın zayıflaması

- Solunumun sayıca artması, ancak yüzeyselleşmesi

- Göz kararması, halsizlik

- Bulantı, kusma

- Huzursuzluk

- Aşırı susuzluk hissi, a ızın kurumasıdır.

Başlangıçta açık ya da bulanık olabilen bilinç, zamanla kapanabilir. Şokla mücadelede temel ilke, kan kaybı varsa daha fazla kaybın önlenmesi, mevcut kanın daha hayati organlarca kullanılması için uygun pozisyon verilmesidir.

Şok pozisyonu için kazazede, bilinci açıksa sırtüstü, bilinci kapalı ise, yan güvenli pozisyonda yatırılır. Daha sonra ayakları 30 cm yukarı kaldırılır. Üzeri battaniye ile örtülür ve 112 ye haber verilir.

Havuz ya da denizde çırpınmakta olan kişiye suda kurtarmaalmamış kişilerin, yüzme bilseler dahi yaklaşmaması gerekir.

Bir tekne ile yaklaşmak mümkün de il ise, ipe ba lı bir can simidi ya da tahta parçası, çırpınan kişiye yardım amacı ile atılabilir.

Uzun bir sırık ya da ip ile kişiye ulaşmak denenebilir. Bunlar yapılamıyorsa, çırpınmaların bitmesi beklenir .

Tekneye ya da sahile çıkarılan kazazedenin ABCsi kontrol edilir.

Normal solunum ve dolaşım sa landıktan sonra bilincin durumuna göre pozisyon verilir.

Üzeri örtülerek nakledilir

Kazazedeler arasında isen önce kendini de erlendir.

- Sakin ol.

- Kendi vücudunu kontrol et.

- Gerekiyorsa kendine ilkyardı uygula.Ortamı de erlendir.

- Devam eden riskleri ortadan kaldır.Kendini tanıt, etraftakileri sakinleştir.

- Sa lam kişileri yardım ve güvenlik için organize et.Kazazedeleri de erlendir.

- Tüm kazazedeleri hızla kontrol et

- Öncelikli olanları belirleÖncelikli kazazede ile işbirli i sa la.

- Kazazede ile tanış, güven ver, sakinleştir. ve rahatlat

- Yatmasını ya da oturmasını sa la, gereksiz hareket ettirme.Gereken ilkyardım müdahalelerini yap.

- ABC yi sa la

- Kanamayı durdur, kırık veya çıkıklı bölgeyi hareketsizleştir, sargıları yap, pozisyon ver.Koru ve Naklet

- Kazazedenin ısı kaybetmesini önle, kımıldatma, yedirme, içirme, yanında git, sa lıkçılara bilgi ver

- E itilenlerin çalışma yaşamlarına dönüşlerinden sonra e iticileri ile ba ı kopmamalı, bilgi ve becerileri belli aralarla tazelenmelidir.